مسجد جامع قزوین؛ قدیمی‌ترین مسجد ایران با شکوهی هزارساله

مسجد جامع قزوین یکی از مهم‌ترین و تاریخی‌ترین مساجد ایران است که جلوه‌ای باشکوه از معماری اسلامی را به نمایش می‌گذارد. این مسجد بر پایه‌های آتشکده‌ای ساسانی شکل گرفت. در طول قرون متمادی با تغییرات و گسترش‌های متوالی، به یکی از بناهای مذهبی در ایران بدل شد. ساخت اولیه آن را به هارون‌الرشید، خلیفه عباسی، در قرن دوم هجری نسبت داده‌اند. مسجد جمعه قزوین در دوره‌های مختلف همچون سلجوقیان، صفویان و قاجار، توسعه پیدا کرد. همچنین،  مرمت‌های متعددی بر آن صورت گرفت که هر کدام رد پای خود را در معماری و تزئینات آن بر جای گذاشته‌اند.

صحن وسیع مسجد تاریخی قزوین با چهار ایوان باشکوه، گنبد عظیم سلجوقی، محراب‌های سنگی و کتیبه‌های خط کوفی و ثلث، گواهی روشن بر شکوه هنر ایرانی در طول تاریخ است. در گذر زمان، این مسجد همواره نقشی فراتر از یک مکان مذهبی ایفا کرده و در حیات اجتماعی و فرهنگی شهر قزوین تاثیر داشته است.

در ادامه می‌خواهیم در این مطلب از بلاگ پایانه به بررسی تاریخچه، قدمت، معماری، پلان و اطلاعات بازدید از مسجد بزرگ قزوین را در اختیارتان قرار دهیم.

مشخصات کلی مسجد جامع قدیم قزوین را در یک جدول ببینید!

بنای مسجد جمعه قزوین یکی از کهن‌ترین مساجد ایران و یادگاری ارزشمند از دوران اسلامی است. این مسجد هم محل عبادت و هم نمادی تاریخی و فرهنگی به شمار می‌رود. معماری باشکوه و قدمت چند قرنی مسجد بزرگ قزوین، جلوه‌ای از هویت اسلامی و تاریخ ایران را نمایان می‌کند. مشخصات کلی مسجد جامع قزوین را در قالب یک جدول جمع بندی کرده‌ایم:

عنوان	توضیحات
نام:	مسجد جامع قزوین (مسجد جامع کبیر / مسجد جمعه / مسجد عتیق)
موقعیت:	ایران، استان قزوین، شهر قزوین
قدمت:	آغاز ساخت در سال ۱۹۲ هجری قمری (۸۰۷–۸۰۸ میلادی)
بنیان‌گذار اولیه:	هارون‌الرشید، خلیفه عباسی
کاربری اولیه:	ساخته‌شده بر بقایای آتشکده ساسانی
سبک معماری:	معماری ایرانی- اسلامی، الگوی چهارایوانی
دوره‌های مهم بازسازی و توسعه:	سلجوقیان، صفویان، قاجار
مساحت صحن اصلی:	حدود ۴٬۰۰۰ متر مربع
بخش‌های شاخص:	صحن وسیع چهار ایوانی، گنبد بزرگ سلجوقی، ایوان جنوبی صفوی، مناره‌های شمالی، محراب سنگی و کتیبه‌های کوفی و ثلث
مصالح اصلی:	آجر، سنگ، کاشی
ویژگی‌های تزئینی:	کاشی‌کاری، مقرنس‌کاری، کتیبه‌های کوفی و ثلث، نقوش گل‌وبوته‌ای
اهمیت تاریخی:	یکی از کهن‌ترین مساجد جامع ایران و نمادی از تداوم فرهنگی و معماری اسلامی–ایرانی
ثبت ملی:	در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

مسجد جامع قزوین کجاست؟

موقعیت جغرافیایی مسجد بزرگ قزوین در مرکز تاریخی شهر قزوین بوده و در قلب بافت قدیمی شهر واقع است. این مسجد در نزدیکی بسیاری از خانه‌های تاریخی قزوین و بازار سنتی آن قرار گرفته و یکی از شاخص‌ترین جاهای دیدنی قزوین به شمار می‌آید.

آدرس مسجد جامع قزوین: استان قزوین، شهر قزوین، خیابان شهدا، مسجد جامع قزوین.

پیشینه تاریخی مسجد جامع قزوین شنیدنی است!

با توجه به تاریخچه مسجد جامع قزوین می‌توان گفت که یکی از کهن‌ترین مساجد ایران است. این بنا را در اصل بر روی بقایای آتشکده‌ای ساسانی ساخته‌اند که در دوره‌های مختلف توسعه و گسترش یافت. ساخت آن نخستین بار در سال ۸۰۷ میلادی (۱۹۲ هجری قمری) به دستور هارون‌الرشید، خلیفه عباسی آغاز شد.

در دوره سلجوقیان (۱۱۹۴ – ۱۰۳۸ میلادی) دو ایوان را در بخش شمالی مسجد جامع قزوین اضافه کردند. پس از مرمت در قرن یازدهم، در قرن دوازدهم شبستان اصلی، گنبد، صحن و مدرسه دینی را به مجموعه افزود‌ند. در دوره صفویان (۱۷۳۲ – ۱۵۰۱ میلادی) ایوان‌های جنوبی و غربی و رواق‌ها ساختند و در دوره قاجار (۱۹۲۴ – ۱۷۷۹ میلادی) بازسازی‌ها و توسعه‌های فراوانی صورت گرفت.

معماری مسجد جامع کبیر قزوین به چه سبکی است؟

در بخش معماری مسجد عتیق قزوین می‌خواهیم قسمت‌های مختلف این بنا را به صورت مجزا مورد بررسی قرار دهیم که به شرح لیست زیر خواهد بود:

• • پلان چهار ایوانی

• • کتیبه‌های متنوع

• • طراحی ایوان جنوبی

• • تزئینات معماری مسجد

• • معماری ایوان‌های دیگر

• • ورودی‌ها و صحن‌های بنا

• • گنبدها، مناره‌ها و مقرنس‌ها

ساختار چهار ایوانی یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های معماری مسجد بزرگ قزوین است. از آنجایی که این مسجد را بر اساس الگوی چهار ایوانی بنا کرده‌اند؛ هر ایوان گرداگرد یک صحن بزرگ با حوض مرکزی قرار گرفته است. این صحن، یکی از بزرگ‌ترین صحن‌های مساجد ایران به شمار می‌رود و مساحتی نزدیک به 4000 متر مربع دارد. دو شبستان اصلی در دو سوی شمالی و جنوبی صحن قرار دارند و دو رواق باریک، به عرض پنج متر در شرق و غرب امتداد یافته‌اند.

طراحی ایوان جنوبی؛ شاخص‌ترین بخش مسجد بزرگ قزوین را بشناسید!

ایوان جنوبی را نیز که در قرن هفدهم به دستور شاه عباس دوم صفوی ساخته‌اند، مهم‌ترین بخش مسجد به شمار می‌آید. این ایوان ۱۴/۵ متر عرض و ۲۱ متر ارتفاع دارد. در پشت آن شبستانی مربع‌شکل به طول هر ضلع ۱۴متر قرار دارد که با گنبدی بزرگ پوشیده شده و به دوره سلجوقیان باز می‌گردد. محراب این شبستان در دیوار جنوبی آن تعبیه شده است. ایوان جنوبی دو طبقه بوده و در طبقه بالا پنج اتاق وجود دارد که با پلکانی قابل دسترسی‌اند.

معماری ایوان‌های دیگر مسجد جمعه قزوین چگونه‌اند؟

ایوان غربی مسجد جامع قزوین را هم به دستور شاه سلیمان صفوی احداث کرده‌اند. در دو سوی این ایوان دالان‌هایی به سمت شمال و جنوب امتداد دارند که دسترسی به پشت آن را ممکن می‌سازند. ایوان شمالی احتمالاً به دستور شاه تهماسب صفوی ساخته شده و در دوره قاجار مرمت گردیده است. این ایوان که کمی مرتفع‌تر از صحن است، ۱۱ متر عرض دارد و در دو سوی آن دو مناره به ارتفاع ۲۵ متر قرار گرفته است. ایوان شرقی را که ساده و بی‌تزئین است، در قرن نوزدهم به دستور حاکم قزوین ساخته‌اند.

ورودی‌ها و صحن‌های مسجد عتیق قزوین را حتما ببینید!

ورودی اصلی مسجد در سمت شرق قرار دارد و از طریق یک سردر با دالانی باریک به صحن اصلی و حوض مرکزی آن راه می‌یابد. در این صحن، پلکانی ده‌پله‌ای را میان حوض و ایوان شرقی طراحی کرده‌اند که به یک کانال منتهی می‌شود. همچنین دو صحن کوچک‌تر در گوشه‌های شمال‌غربی و شمال‌شرقی مسجد وجود دارند.

مصالح و تزئینات معماری مسجد جامع قدیم قزوین

ساخت مسجد جامع قزوین عمدتا با آجر بوده و بخش‌هایی را با کاشی‌کاری و کتیبه‌ها تزئین کرده‌اند. شبستان اصلی مسجد، پرتزئین‌ترین بخش آن است. محراب و منبر این شبستان از سنگ ساخته شده و بخش بالایی دیوارها را هم با طرح‌های گل‌وبوته‌ای و کاشی‌های چندرنگ کوچک آراسته‌اند.

کتیبه‌های مسجد جامع قزوین

کتیبه‌هایی به خط کوفی و ثلث بر دیوارها نقش بسته که از نظر کیفیت به حدی ارزشمند هستند که پس از نه قرن همچنان به عنوان مرجع برای مطالعه این خطوط مسجد به کار می‌روند.

گنبدها، مناره‌ها و مقرنس‌ها از چه طرح‌هایی پیروی می‌کنند؟

این شبستان را با گنبدی دو پوسته از دوره سلجوقی پوشانده‌اند که بر ستون‌های قطور شبستان استوار است. گنبد در مقایسه با دیگر گنبدهای هم‌دوره خود وضعیت مطلوبی دارد. بخش بیرونی آن نیز با کاشی‌ها و طرح‌های گل‌وبوته‌ای مزین است. نیم‌گنبد ایوان جنوبی نیز دو پوسته دارد.

کاشی‌های رنگارنگ و طرح‌های گل‌وبوته‌ای از مشخصه‌های دو مناره شمالی این بنا هستند. فضای داخلی ایوان‌ها با مقرنس تزئین گردیده است؛ مقرنس‌های ایوان شمالی را گچبری کرده و مقرنس‌های ایوان جنوبی از آجر نمایان ساخته‌اند.

نکات و پیشنهادات بازدید از مسجد جامع قزوین با سفر اتوبوسی

• رزرو آسان بلیط اتوبوس: بهترین روش برای سفر به قزوین استفاده از اتوبوس‌های بین‌شهری است. شما می‌توانید به ‌راحتی بلیط خود را از سایت یا اپلیکیشن پایانه خریداری کنید و راهی این شهر تاریخی شوید.
• موقعیت مکانی مناسب: مسجد جامع کبیر قزوین در مرکز شهر قرار دارد و پس از رسیدن به ترمینال اتوبوس قزوین، با تاکسی یا حتی پیاده‌روی کوتاه می‌توانید به آن برسید.
• زمان مناسب برای بازدید: ساعات اولیه روز یا عصرهای خنک بهترین زمان برای بازدید هستند تا هم از آرامش فضای مسجد بهره‌مند شوید و هم فرصت کافی برای عکاسی از معماری بی‌نظیر آن را داشته باشید.
• همراه داشتن راهنما یا مطالعه قبلی: پیش از سفر، از طریق منابع آنلاین مانند بلاگ پایانه یا کتابچه‌های گردشگری اطلاعاتی درباره تاریخچه مسجد به دست آورید تا هنگام بازدید لذت بیشتری از جزئیات معماری و کتیبه‌ها ببرید.
• پوشش و آداب اسلامی: به دلیل ماهیت مذهبی مکان، بهتر است با پوشش مناسب وارد مسجد شوید و به قوانین و حرمت فضای معنوی احترام بگذارید.
• ترکیب سفر فرهنگی با تفریحی: پس از بازدید از مسجد عتیق قزوین، می‌توانید به راحتی از بازار سنتی قزوین، حمام قجر و دیگر بناهای تاریخی اطراف آن نیز دیدن کنید.
• بازگشت آسان: پس از پایان بازدید و گشت‌وگذار در شهر، به کمک اپلیکیشن پایانه می‌توانید به ‌سادگی بلیط اتوبوس برگشت خود را رزرو کنید و سفر خود را مدیریت کنید.