مرگ تدریجی قنات های ایران

قنات در ایران قدمتی دیرینه دارد. ایرانیان در سراسر جهان به عنوان مبدعین قنات شناخته شده‌اند. با این حال زنگ خطر نابودی قنات ها در ایران به صدا درآمده است و روز به روز تعدادی از آن ها خشک یا نابود می شوند.

قنات چیست؟

قنات به مسیرهای حفاری شده زیرزمینی می گویند که به کمک نیروی گرانش باعث آمدن آب های جمع شده زیر زمینی به سطح زمین شده و دسترسی مردم به این آب ها را ممکن و آسان میسازد.  در اصل نوعی آب راه یا کانال است که برای هدایت و مدیریت آب در کشاورزی و سایر مصارف ایجاد شد.

محل خروج آب قنات را دهانه کاریز یا مظهر قنات می گویند.

قنات ها وظیفه ارتباط آبی بین رشته چاه هایی را دارند که از مادر (معمولا یک چشمه زیرزمینی)سرچمشمه میگیرند.

قبل از ورود تکنولوژی های جدید قنات ها یکی از عمده منابع تامین آب و آبیاری مزارع بیش از ۶۰ هزار روستای کشور بودند که با اختراع پمپ آب و حفاری چای های عمیق بدونه برنامه ریزی ۹۰درصد قنوات به طوری خشک شدند که امکان احیای آنها وجود ندارد چرا که مکش پمپ ها از چاه های عمیق سطح آب های زیرزمینی را به شدت پایین برد.

ویژگی های قنات

سیستم استخراج در کاریز یا قنات به گونه ای طراحی شده که آب بدون صرف انرژی و هزینه فقط با نیروی گرانش از زمین خارج می شود. همچنین دخیره آب کاریز دايمی بوده و در مواقع حساس کشت و زراعت قطع نمی شود هرچند این آب چه مصرف بشود یا نشود دايما  در جریان است .

مزایا-

۱ . بخش عمده کانال آب زیر زمین قرار دارد در نتیجه هدر رفتن آب بر اثر تبخیر و نفوذ در خاک کاهش پیدا میکند.

۲ . بدون نیاز به پمپ و با نیروی گرانش کره زمین نیروی خود را تامین میکند.

۳ . از آب های زیرزمینی به صورت تجدید پذیر استفاده میشود.

 

مشخصات –

 

 یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک کانال طولی شیب دار زیرزمینی تشکیل شده و چند چاه عمودی که کانال زیر زمینی را به سطح زمین مرتبط می‌سازد.

چاه‌ها که به آن‌ها میله هم گفته می‌شده ، علاوه بر کاربرد برای انتقال مواد حفاری شده به روی زمین، تهویه کانال زیرزمینی را نیز انجام می‌داد و راه ارتباطی برای لای‌روبی، تعمیر و بازدید از داخل کاریز نیز بود.

به محل خروج آب قنات، پایاب کاریز یا در عربی مظهر قنات می گویند.

آغاز کاریز همان دهانه کاریز است که به آن پایاب یا «مظهر کاریز» نیز می‌گویند. پایاب جایی است که آب از دل کاریز بیرون می‌آید و ظاهر می‌شود و می‌تواند برای آبیاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. قسمت انتهایی کاریز، مادر چاه یا «پیشکار کاریز» نامیده می‌شود که در آخرین قسمت آن، چاه مادر کاریز قرار گرفته‌است. قسمت‌هایی از کاریز که با حفر آن‌ها هنوز آب بیرون نمی‌آید «خشکه کار» و قسمتی که آبدار است بخش «آبده کاریز» نامیده می‌شوند.

قنات های ایران

طبق آمار ارائه شده در کارگاه مهندسی قنات برگزار شده در تهران در سال ۱۳۸۹ تعداد قنات‌های فعال ۳۶۳۰۰ رشته و مجموع طول کوره‌های قنات ۲۱۷۸۰۰ کیلومتر و مجموع طول میله‌های قنات ۱۵۸۲۶۸ کیلومتر تخمین زده شده‌است. قنات زارچ با قدمت بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال و با ۷۱ کیلومتر طول به عنوان یکی از بلندترین قنات‌های ایران شناخته شده است.

عمیق‌ترین مادر چاه نیز در شهرستان گناباد با نام قنات قصبه قرار دارد که تاریخ حفر آن به دورهٔ هخامنشی برمیگردد. طول قنات قصبه گناباد که بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی حداقل ۲۵۰۰ سال قدمت دارد ۳۳۱۳۵ متر و عمق مادر چاه رشته اصلی قنات ۲۱۷ متر و عمق مادر چاه رشته انشعابی دولاب نو حدود ۳۰۰ متر است.

تنها قنات دو طبقه جهان قنات دوطبقه مون اردستان در محله مون یکی از محلات شهرستان اردستان در استان اصفهان واقع شده است. این قنات در این محله شامل دو طبقه‌ است که در هر طبقه آن آبی مستقل جریان دارد جالب این جاست که آب هیچ‌یک به دیگری نفوذ نمی‌کند این قنات ۸۰۰ سال پیش احداث شده‌است.

معایب

در زمین‌های هموار و نواحی‌ که زمین دارای شیب کافی نیست و نیز زمین‌ها خیلی سست و ماسه‌ای هستند امکان حفر قنات نیست. آب کاریز، به‌طور دائم جریان دارد و قابل کنترل نیست. به همین خاطر کاریز مدام باعث تخلیه آب زیرزمینی می‌شود. در فصولی که به آب احتیاج نیست یا احتیاج به آب خیلی کم است، امکان جلوگیری از جریان یا کنترل کاریز وجود ندارد.

 

کاریز به خاطر این که در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیستند و دارای نوسان زیادی هستند، نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی خیلی حساسیت دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد و همین‌طور در فصول و سال‌های خشک، آب کاریز کم می‌شود. کاریز نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال این‌ها آسیب پذیرتر است و خرابی در کاریزها بعضی مواقع طوری است که احیای مجدد آن‌ها یا ممکن نمی‌باشد یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست

تاریخچه

قنات که توسط مقنیان ایرانی اختراع شد ، هزاران سال قدمت دارد. قدمت بسیاری از قنوات ایران ، از پنج یا شش هزار سال متجاوز است و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد. با وجود این که چندبن هزار سال از اختراع آن می‌گذرد، هنوز هم این روش استفاده از آب ، در قسمت مهمی از روستاها و مناطق مسکونی و کشاورزی و دامداری کشور معمول و متداول است و حتی یکی از ارکان اصلی کشت و زراعت در نواحی خشک را تشکیل می‌دهد. این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده ، بعدها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم در دیگر نقاط دنیا قرار گرفته است.

 

طول وعمق قنوات

طول یک رشته قنات که با میزان آبدهی آن ارتباط مستقیم دارد، نسبت به شرایط طبیعی متفاوت است. این شرایط بستگی به شیب زمین وعمق چاه دارد. از طرف دیگر هرچه سطح آب زیرزمینی پایینتر باشد، عمق مادر چاه بیشتر می‌شود.

طویلترین قناتی که تاکنون در ایران حفر شده ، در حوالی گناباد از توابع خراسان است که ۷۰ کیلومتر طول دارد و عمیقترین مادر چاه قناتهای ایران ۴۰۰ متر عمق دارد و آن مربوط به کاریز  قصبه گناباد است. مهمترین عاملی که طول کاریز را مشخص می‌کند، شیب زمین می‌باشد. هرچه شیب زمین کمتر باشد طول کاریز بیشتر و هرچه شیب بیشتر باشد طول قنات کمتر خواهد بود.

مرگ قنات ها

به گزارش خبرنگار ایسنا، برداشت‌های بی رویه توسط چاه‌های کشاورزی عامل اصلی خشکیدن آب قنات‌هاست. توجه نکردن به اجرای عمل لای‌روبی، اجرای پروژه‌های عمرانی مانند احداث شهرک‌ها، فرودگاه‌ها و … بدون توجه به وجود قنات‌ها و خشکسالی و آلوده شدن آب قنات‌ها از جمله عوامل دیگری است که قنات‌ها را به ورطه نابودی کشانده است؛ تا جایی که به گفته مدیر کل دفتر مطالعات پایه منابع آب ایران طی سال‌های اخیر میزان آبدهی قنات‌ها به چهار میلیارد متر مکعب کاهش یافته است.

وی خشکسالی را یکی از دلایل خشکی قنات‌ها عنوان و اظهار کرد: عدم لایروبی و بازسازی کاریز ها و حفر چاه‌های عمیق در حریم آنها، زمینه کاهش آبدهی قنات را فراهم می‌کند.

به‌طور کلی می‌توان گفت که ایران یکی از کهن‌ترین کشورهای جهان در احداث کاریز است. هر چند گفته می‌شود که فرهنگ احداث قنات‌ نخستین‌بار توسط معدن‌چیان در ۸۰۰ قبل از میلاد در محل فعلی ترکیه تجربه شده است، اما با فاصله اندکی این فرهنگ وارد کشاورزی ایران و از دوران هخامنشیان ساخت قنات در ایران به شکل جدی دنبال می‌شود. از سال ۲۰۰۴ زنگ خطر برای قنات‌ها به صدا درآمد. اکثر قنات‌های جهان به خصوص ایران به دلیل حفر بی‌رویه چاه‌های کشاورزی در حال خشک شدن هستند و کشاورزان برای دسترسی به آب‌های زیرزمینی بدون آنکه به خود زحمت بدهند و همچون نیاکان شان قنات‌ها را احیا کنند، پمپ‌های آب را داخل چاه‌های عمودی کردند و با تخلیه سفره‌های زیرزمینی قنات‌ها را خشک کردند.

 

در حال حاضر ۳۲ هزار قنات در کشور فعال هستند و ۶ میلیارد متر مکعب، آب را تامین می‌کنند که البته گفتنی است که دو دهه اول و دوم پس از انقلاب، کشاورزان اقدام به حفر چاه‌های عمیق کردند و به این ترتیب آب‌های زیرزمینی را بالا کشیده و سفره‌های آبی را خالی کردند. با این عمل بخشی از قنات‌های کشور خشک شدند. اما امروز با نظارت جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای جلوی حفر بی‌رویه چاه گرفته شده و به این ترتیب دوباره آب به بخشی از قنات‌ها بازگشته است.

 

طی چندسال گذشته پس از آنکه مسئولان به اهمیت احیای نگهداری قنات‌ها پی‌ بردند، سالانه بودجه‌ای در اختیار جهاد کشاورزی گذاشته شده تا برای احیا ، حفظ و حتی ایجاد این سیستم آبرسانی جدید هزینه شود. این بودجه به صورت سالانه در ردیف بودجه‌های جهاد کشاورزی دیده شده است.

 

حفر بی‌رویه چاه، عدم توجه به اجرا شدن عمل لایه‌روبی، اجرای برنامه‌های عمرانی از قبیل احداث شهرک‌ها، فرودگاه و  خشک‌سالی از جمله اتفاقاتی هستند که باعث خشک شدن یا مرگ قنات‌ها می‌شوند اما این تنها تهدیدی نیست که قنات‌ها را به کام مرگ می‌کشاند.

 

برخی اتفاقات از جمله ورود فاضلاب شهری و بیمارستانی به داخل قنات‌ها نیز باعث تخریب کیفی می‌شوند. در حال حاضر بخش قابل توجهی از قنات‌های کشور با این معضل دست به گریبانند در این بین می‌توان به قنات زارچ که اهمیت جهانی دارد اشاره کرد که امروز به خاطر ورود پسمانده‌های بیمارستانی و فاضلاب شهری به داخل آن، کیفیت آب خود را از دست داده و فصل تابستان به خاطر شدت آلودگی آب نمی‌توان از آن برای مصارف کشاورزی استفاده کرد.

خشک شدن ۸۵ رشته قنات در قصرقند

مدیر جهاد کشاورزی قصرقند گفت: ۸۵ رشته قنات شهرستان قصرقند در جنوب سیستان و بلوچستان به طور کامل خشک شده است‌.

دهواری افزود: در حال حاضر از ۱۵۷ رشته قنات موجود در این شهرستان ۸۵ رشته قنات به طور کامل خشک شده است و به همین دلیل اراضی پایین دست این قنات ها نیز در حال خشک شدن هستند.

وی بیان کرد: کاهش نزولات جوی و افت سفره های آب زیرزمینی در سال‌های اخیر، منابع آبی این شهرستان را دچار مشکل کرده است‌.

 

قنات های بام ایران در مسیر خشک شدن

کاریز ها در چهارمحال و بختیاری یکی از مهمترین منابع تامین آب بخش کشاورزی به شمار می روند که در حال حاضر به علت کاهش بارش ها در حال خشک شدن هستند و نگرانی کشاورزان رو به افزایش است. از تعداد ۸۴۱ رشته قنات در چهارمحال و بختیاری، حدود ۲۸۰ قنات خشک شده است.

 

۹۵ درصد کاریزها ها و چشمه های آذربایجان شرقی در حال خشک شدن است

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی آذربایجان شرقی گفت: ۹۵ درصد از قنات ها و چشمه های مورد استفاده این شرکت کم آب و یا خشک هستند.

 

 

۱۱ قنات ایرانی که ثبت جهانی شدند

قصبه گناباد

بلده فردوس

باغ زارچ یزد

حسن آباد مهریز

آسیاب آبی میرزانصرالله مهریز

گوهرریز جوپار کرمان

قنات های دوقلوی اکبرآباد و قاسم آباد بروات

مون اردستان

وزوان

مزدآباد اصفهان

 

افکار خود را به اشتراک گذارید