دیدار از قلعه الموت قزوین به معنای بازدید از یکی از جاذبههای گردشگری استان قزوین و مهمترین قلعههای تاریخی ایران است. این بنا، برای علاقهمندان به تاریخ و باستانشناسی، مکانی با ارزش به شمار میآید. دژ لانه عقاب، مقر حسن صباح، بنیانگذار فرقه اسماعیلیه و حکومت ضدسلجوقی در قرن پنجم هجری بود. ناگفته نماند که الموت به خاطر فعالیتهای نظامی حسن صباح شهرت یافته است.
قلعه تاریخی الموت قزوین تنها یک جاذبه خیرهکننده نیست. طبیعت پیرامون آن نیز چشمنواز است و میتواند هر گردشگری را مجذوب خود کند. تنها کسانی که پلههای قلعه حسن صباح را میپیمایند و سختی مسیر را تجربه میکنند، میتوانند جادوی این قلعه را درک کنند.
نام قلعه الموت از ترکیب دو بخش «ال» و «آموت» به وجود آمده است. بخش اول از «آلوه» یا «اله» به معنای عقاب آمده و بخش دوم به معنای یادگیری است. طبق برخی باورها، یکی از پادشاهان دیلمی از طریق عقابی از موقعیت مکانی آن آگاهی یافت.
حسن صباح تصمیم گرفت قلعهای بسازد و آن را «لانه عقاب» نامید. برخی دیگر معتقدند «آموت» در زبان مردم گیل و دیلم معنای «دانا» دارد و در نتیجه، «الموت» به معنای «عقاب دانا» قابل تفسیر است. ابن اثیر معنای آن را «آموزش عقاب» ذکر کرده است. در ادامه این مقاله از بلاگ پایانه، با جزئیات بیشتری درباره قلعه الموت قزوین آشنا خواهید شد.
درباره قلعه الموت قزوین چه میدانید؟
در تاریخ ایران، نام «الموت» با فرقه اسماعیلیه و حسن صباح به عنوان رهبر آن مرتبط است. بر اساس افسانههای قلعه الموت، حسن صباح ۳۵ سال در این دژ زندگی کرده و رهبری فرقه را بر عهده داشته است. بر طبق اسناد تاریخی، این قلعه در دوره صفویه به عنوان زندان استفاده میشده است. کاوشهای باستانشناسی بی که این مکان صرفا یک زندان نبوده بلکه محل سکونت افرادی با جایگاه اجتماعی ویژه نیز بوده است.
مساحت قلعه تاریخی الموت قزوین حدود ۲۰ هزار متر مربع است و در سال ۲۰۰۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. قلعه حسن صباح بر فراز یک صخره سنگی قرار دارد و برای راحتی گردشگران، پلههای سنگی در ورودی آن نصب شده است. بیشتر گردشگران پس از رسیدن به ورودی، روی زمین یا سکوها استراحت میکنند. در این بخش تابلویی نصب شده که ضمن معرفی حسن صباح، او را «ارباب الموت» خطاب میکند. کل قلعه با سقفهای برزنتی پوشانده شده و در برخی بخشها توضیحاتی وجود دارد؛ اما ورود به قسمتهای داخلی قلعه ممنوع است.
به دلیل موقعیت ارتفاعی قلعه حسن صباح و مناظر زیبای اطراف، گردشگران مشغول گرفتن عکس و لذت بردن از چشماندازهای دیدنی میشوند. از بالای قلعه الموت، دشت گسترده گازرخان، دره الموت و رودخانه اندج قابل مشاهده است. گردشگران پس از تحمل دشواری مسیر کوهنوردی، در بخشهای مختلف قلعه استراحت میکنند و از هوای مطبوع و طبیعت اطراف لذت میبرند.
قلعه الموت قزوین کجاست؟
موقعیت قلعه الموت قزوین در ارتفاع ۲۱۶۳ متری از سطح دریا و در شمال شرق روستای گازرخان در منطقه الموت قزوین قرار دارد. مسیر دسترسی به آن، پیچدرپیچ است و بیش از یک ساعت طول میکشد. اما در بهار، الموت چشماندازی بسیار دیدنی دارد. برای بازدید از این بنای تاریخی، باید پلههای صخرهای را طی کنید و پس از حدود ۴۵ دقیقه کوهنوردی، به قلعه برسید.
فاصله تهران تا قلعه الموت قزوین چقدر است؟
فاصله قلعه الموت تا تهران حدود ۲۴۰ کیلومتر است و پیمودن مسیر چهار ساعت به طول میانجامد. اگر از قزوین حرکت کنید، فاصله ۱۰۵ کیلومتری را در حدود ۲.۵ ساعت طی خواهید کرد. سرانجام، میتوانید این قلعه تاریخی را که سالهاست چون جواهری بر فراز کوه میدرخشد فتح کنید.
مسیر دسترسی به قلعه الموت قزوین کدام است؟
اگر از تهران قصد بازدید از قلعه حسن صباح را دارید، باید ابتدا از طریق آزادراه کرج – قزوین به شهر قزوین بروید. قبل از رسیدن به قزوین، جاده فرعی الموت را خواهید دید که ۸۵ کیلومتر با نزدیکترین شهر، معلمکلایه فاصله دارد. فراموش نکنید که این مسیر کوهستانی و دشوار است.
۱۰ کیلومتر پس از معلمکلایه، جاده فرعی به سمت دریاچه اوان قزوین قرار دارد که یکی از جاهای دیدنی قزوین است و گردشگران میتوانند علاوه بر شنا و قایقسواری کمپ کنند. برای رسیدن به قلعه تاریخی الموت قزوین، ۱۰ کیلومتر بعد از معلمکلایه به سهراه گرمرود و الموت میرسید. جاده الموت با وجود تمام زیباییهایش، پیچدرپیچ است و بخشی از آن جنگل و بخشی دیگر کوهستانی دارد.
ساعت بازدید از قلعه حسن صباح:
بازدید از قلعه الموت قزوین در طول روز امکانپذیر است و معمولا گردشگران میتوانند از صبح تا عصر، بسته به فصل و شرایط جوی، از این قلعه تاریخی دیدن کنند. توصیه میشود بازدیدکنندگان صبح زود حرکت کنند تا هم مسیر کوهستانی خلوتتر باشد و هم بتوانند از هوای مطبوع و نور طبیعی روز برای تماشای چشماندازهای اطراف بهرهمند شوند. همچنین، به دلیل سرمای شبهای الموت حتی در تابستان، بهتر است بازدیدها در ساعات روز برنامهریزی شود.
بهترین زمان بازدید از قلعه الموت قزوین چه فصلی است؟
با توجه به آبوهوای کوهستانی و سرد منطقه الموت، بهترین زمان سفر به الموت در اواخر بهار و اوایل تابستان است، چرا که هوا معتدل و طبیعت منطقه سبز و چشمنواز است. با این حال، شبهای الموت حتی در تابستان خنک هستند و همراه داشتن لباس گرم ضروری است.
ورودی قلعه حسن صباح قزوین را ببینید!
قلعه تاریخی الموت قزوین از چهار طرف مشرف به پرتگاه است و به دلیل ساختار دفاعیاش، تنها ورودی آن در سمت شمال شرق قرار دارد. در گذشته، قلعه با حفر خندق و ساخت برج دیده بانی محافظت میشد.
داستان قلعه الموت قزوین و حسن صباح را شنیدهاید؟
ما از بیان کسی که این قلعه را ساخته و ماجراهایش میگذریم. دوران شکوفایی قلعه الموت در سال ۱۰۹۰ میلادی بود؛ درست زمانی که حسن صباح آن را به عنوان مرکز فعالیتهای اسماعیلیان برگزید. بر اساس روایتها، حسن صباح ده سال را در مناطق کوهستانی آذربایجان و شمال، شرق، مرکز و غرب ایران سپری کرد تا پایگاه مناسبی برای خود پیدا کند و در نهایت به الموت رسید. در آن زمان، پادشاه سلجوقی فردی به نام مهدی علوی را به فرماندهی قلعه الموت منصوب کرده بود. چندین روایت تاریخی درباره تصرف این قلعه توسط حسن صباح وجود دارد که در ادامه به آنها پرداختهایم:
داستان معلم مبدل چیست؟
براساس یکی از داستانها، حسن صباح همراهان خود را پشت دروازههای قلعه گذاشت و خود با لباس معلم وارد قلعه شد. او خود را «دهخدا» معرفی کرد که آمده تا به کودکان آموزش دهد. نگهبانان او را پذیرفتند و اجازه ورود دادند. صباح تدریس را آغاز کرد و در طول اقامتش، به تدریج همراهان خود را به داخل قلعه وارد کرد. پس از مدتی هویت واقعی خود را آشکار کرد و با پرداخت ۳۰۰۰ دینار طلا قلعه را تصرف نمود.
داستان پوست و چربی گاو چه میگوید؟
روایت دیگری بیان میکند که او پشت دروازهها رفت تا قلعه را تصرف کند و از حاکم وقت شنید: «تو نمیتوانی این قلعه را تصرف کنی، زیرا کوچکترین سهمی از آن را نداری.» برای پاسخ به این سخن، صباح پوست گاو همراه با چربی آن را آماده کرد و اطراف قلعه را با همان پوست و چربی پوشاند، به گونهای که خطی دور قلعه شکل گرفت. سپس به حاکم اعلام کرد که قلعه اکنون متعلق به اوست. وقتی حاکم دلیل را پرسید، پاسخ داد:
«چون پوست و چربی گاو مال من بود و توانستم کل قلعه را با آن بپوشانم. پس کل قلعه متعلق به من است و روش استدلال من چیزی جز همان منطق تو نبود».
پس از این ماجرا، حسن صباح مبلغی معادل ۱۰۰۰ یا ۳۰۰۰ دینار طلا پرداخت تا حاکم قلعه را رها کند. این مکان تبدیل به پایگاه مرکزی دولت نزارى اسماعیلیان (حشاشین) شد و کل منطقه الموت تا سال ۱۲۵۶ هجری تحت حکومت اسماعیلیان باقی ماند. این دولت تا زمان آخرین پادشاه این سلسله، رکنالدین خورشاه ادامه داشت، اما او توان مقاومت در برابر حملات مغول را نداشت. وی قلعه تاریخی الموت قزوین را به فرمانده آنان یعنی هلاکوخان تسلیم کرد.
تاریخچه قلعه الموت قزوین لبریز از افتخار است!
پس از تبعید حسن صباح از دربار سلجوقیان، او به مصر رفت تا اصول دین اسماعیلیه را بیاموزد. پس از بازگشت به ایران، در سراسر کشور به دنبال مکانی مناسب برای فعالیتهای خود منطقه الموت را برگزید. روایتهای مختلفی درباره زمان ساخت قلعه وجود دارد؛ اما میتوان آن را متعلق به آغاز دوره اسلامی دانست. گویا وقتی حسن صباح این دژ را تصرف کرد، مبلغ سه هزار دینار طلا به حاکم سابق پرداخت کرده است.
حمدالله مستوفی درباره قدمت قلعه الموت قزوین گفته است: «حسن صباح در سال ۴۸۶ هجری قمری این قلعه را تصرف کرد و از آن زمان نام «قلعه حسن صباح» را به خود گرفت. شهرت اصلی قلعه به فعالیتهای نظامی-امنیتی حسن صباح بازمیگردد».
از قلعه تاریخی الموت قزوین در دوره مغول چه میدانید؟
در سال ۶۵۴ هجری، هلاکوخان مغول قلعه را تصرف و کتابخانه آن را آتش زد و دژ را ویران کرد. پس از آن، برخی از پیروان اسماعیلیه دوباره قلعه را بازپس گرفتند، اما مدت زیادی دوام نیاورد. در دوره صفویه، بناهای جدیدی در این مکان اضافه و قلعه به زندان حکومتی تبدیل گردید.
قلعه حسن صباح قزوین در دوره قاجار تخریب شد؟
جالب است که در دوران قاجار، قلعه الموت تخریب و آجرهای آن برای ساختوساز استفاده گردید. حفاریها برای یافتن گنج نیز به تخریب آن دامن زد، بنابراین بقایای قلعه بسیار اندک است. لازم است بدانید که باستانشناسان در ابتدا فکر میکردند این مکان صرفا یک زندان بوده است، اما به تدریج شواهد زندگی شخصیتهای برجسته و مقامات اجتماعی در آن کشف شد.
کارشناسان بر این باورند که وجود ساختمانهای باارزش با تزئینات کاشیکاری احتمالاً مربوط به مقبره حسن صباح بوده و پیروان او تلاش کردهاند آن را بازسازی کنند. علاوه بر این، بیش از ۱۰۰ هزار قطعه سفالی از منطقه کشف شده است.
معماری قلعه الموت قزوین یا معماری دفاعی!؟
دژ الموت در واقع با دو قلعه بالا و پایین قابل شناسایی است. دیوارهای آن بر اساس شرایط صخرهها ساخته شده و در بخشهای مختلف، ضخامت متفاوت دارد. شکل قلعه شبیه شتر خوابیده است. طول آن حدود ۱۲۰ متر و عرض آن بین ۱۰ تا ۳۵ متر است. مصالح مورد استفاده شامل سنگ، آجر، کاشی، تیرهای چوبی، سفال و ملات گچ است.
چهار برج قلعه!
از چهار برج قلعه، سه برج هنوز در شرق، شمال و جنوب باقی مانده است. تنها ورودی قلعه در گوشه شمالشرق و کمی پایینتر از برج شرقی قرار دارد. در این بخش تونلی به طول ۶ متر و عرض و ارتفاع ۲ متر در دل سنگها حفر شده که گردشگران میتوانند برج جنوبی و دیوار جنوبغربی قلعه را از آن مشاهده کنند. در سمت جنوب، اتاقی در دل صخره حفر شده که احتمالاً برای نگهبانی بوده است. دو اتاق دیگر نیز در بخش شمالغربی قلعه وجود دارد که یکی از آنها دارای یک چاه آب کوچک است.
قسمت شرقی دژ چگونه بود؟
سمت شرق قلعه، محل سکونت نگهبانان و خانوادههای آنها بوده است. چند اصطبل، سه مخزن کوچک و تعدادی اتاق دیگر نیز بودهاند که بخش زیادی از آنها تخریب شدهاند. برای تأمین آب ساکنان، مخازنی حفر شدند که از جاذبههای منحصر به فرد ایران هستند. سیستم آبرسانی قلعه از طریق کانالها و موانع خاکی، آب چشمههای پای کوه شمالی قلعه را به داخل هدایت میکرد.
سایر بخشهای لانه عقاب چطور؟
بین بخشهای شرقی و غربی قلعه، میدان کوچکی قرار دارد که دیواری اطراف آن را تقسیم کرده است. در دامنه جنوبی کوه، خندقی به عرض ۲ متر و طول ۵۰ متر حفر کردند و با آب پر شد تا هیچ راه نفوذی به قلعه وجود نداشته باشد.
در دوره قاجار، پلههای سنگی در ورودی نصب شد. اما قبل از آن، این مسیر را با قاطر طی میکردند. در مجموعه، حوضچهای به طول ۸ و عرض ۵ متر وجود دارد که با دست حفر و همچنان با باران پر میشود. تاک قدیمی در جنوب غرب حوض، توسط حسن صباح کاشته شده است. قبرستان قدیمی «اسب کلهچال» در بخش غربی قلعه قرار دارد و در تپه مجاور، آثار چند تنور آجرپزی هم موجود است.
اقامت و سفر به قلعه الموت قزوین!
برای اقامت، میتوانید به معلمکلایه بروید که طبیعت بکر و کوچههای زیبایی دارد و بین قلعه الموت و دریاچه اوان قرار گرفته است (۹ و ۱۹ کیلومتر فاصله). برخی اهالی خانههای خود را در قالب سوئیتهای کوچک به گردشگران اجاره میدهند. روستای گازرخان نزدیکترین نقطه به قلعه است که سوئیتها و اتاقهای اجارهای دارد. همچنین، چند اقامتگاه سنتی قلعه الموت قزوین مانند بومگردی در روستاهای مختلف منطقه الموت وجود دارند. این اقامتگاهها، علاوه بر تجربه اقامت دلپذیر، طعم غذاهای محلی خوشمزه را نیز به بازدیدکنندگان میدهند.